ابطال سند رسمی زمانی مطرح می‌شود که سند صادر شده فاقد اعتبار قانونی باشد یا در روند تنظیم آن، اصول و شرایط لازم رعایت نشده باشد. وضعیت‌هایی مانند جعل سند، معاملات معارض، عدم رعایت شرایط اساسی صحت قرارداد، اشتباهات ثبتی یا حقوقی از مهم‌ترین دلایلی هستند که امکان طرح دعوای ابطال سند رسمی را فراهم می‌کنند. در چنین مواردی، فرد ذی‌نفع می‌تواند با تجمع مدارک معتبر و ثبت دادخواست از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی، اقدام به طرح دعوای ابطال سند در دادگاه صالح نماید.

اهمیت اسناد رسمی در نظام حقوقی ایران

در نظام حقوقی ایران، اسناد به دو دسته اسناد عادی و اسناد رسمی تقسیم می‌شوند. اسناد رسمی، به دلیل تنظیم در مرجع صالح مانند دفاتر اسناد رسمی یا اداره ثبت، قدرت اثباتی بسیار بالاتری نسبت به اسناد عادی دارند. این اسناد از ضمانت اجراهای قانونی برخوردارند و معمولاً، محتوای آنها مورد اعتماد و قابل استناد در محاکم است. با این وجود، ممکن است در روند صدور یا تنظیم یک سند رسمی، نقص قانونی، تخلفات اداری، اشتباه در محتوا یا حتی اعمال مجرمانه رخ داده باشد. در این صورت، اگرچه سند رسمی از اعتبار ظاهری برخوردار است، اما از منظر قانون، قابلیت ابطال دارد.

چرا و چه زمانی نیاز به ابطال سند رسمی داریم؟

در مواردی مانند:

• تنظیم سند بدون رعایت مقررات قانونی

• جعل یا مخدوش شدن مندرجات

• فقدان قصد یا رضایت طرفین

• تنظیم سند مالکیت معارض

• اشتباه در مفاد سند

• تنظیم سند توسط مرجع غیرصالح

ذی‌نفع می‌تواند ادعا کند که سند فاقد ارزش قانونی بوده و باید با حکم دادگاه باطل و از درجه اعتبار ساقط اعلام شود.

با توجه به اینکه ابطال سند رسمی، خصوصاً اسناد مالکیت، یکی از مهم‌ترین دعاوی حقوقی است، آشنایی با شرایط و مراحل طرح آن اهمیت ویژه‌ای دارد.

هدف این مقاله

در ادامه این مقاله برای شما توضیح خواهیم داد:

• شرایط و دلایل ابطال سند رسمی

• مراحل و نحوه طرح دعوا

• مدارک لازم برای ثبت دادخواست

• هزینه‌های ابطال سند رسمی

• یک نمونه دادخواست ابطال سند رسمی جهت استفاده در فرآیند حقوقی

این مطالب به شما کمک می‌کند با آگاهی کامل‌تری اقدام کرده و از بروز خطا در مراحل دادرسی جلوگیری کنید.

در صورت نیاز به بررسی دقیق شرایط و مدارک مورد نیاز برای ابطال سند رسمی، می‌توانید از مشاوره تخصصی وکلای مجرب استفاده کنید تا مسیر حقوقی شما با اطمینان بیشتری طی شود.

شرایط ابطال سند رسمی

طبق ماده ۱۲۸۷ قانون مدنی، اسنادی که توسط مأموران رسمی و در دفاتر اسناد رسمی یا ادارات ثبت اسناد و املاک، با رعایت تمامی تشریفات قانونی تنظیم می‌شوند، سند رسمی محسوب می‌گردند. این اسناد از نظر قدرت اثباتی، اجرایی و اعتبار حقوقی جایگاه بسیار بالاتری نسبت به اسناد عادی دارند و به همین دلیل، بسیاری از اشخاص برای معاملات مهم خود ترجیح می‌دهند سند رسمی تنظیم کنند. با این وجود، اعتبار اسناد رسمی مطلق نیست. در برخی موارد قانونی، ممکن است سند رسمی فاقد اعتبار باشد و بتوان از طریق دادگاه نسبت به ابطال آن اقدام کرد. این موضوع زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که سند رسمی مورد بحث، مربوط به مالکیت املاک، منقولات یا تعهدات مالی باشد.

چه زمانی می‌توان سند رسمی را باطل کرد؟

ابطال سند رسمی صرفاً از طریق دادگاه حقوقی امکان‌پذیر است و دفاتر اسناد رسمی یا سایر مراجع اداری، اختیار و صلاحیت قانونی برای باطل کردن سند را ندارند. بنابراین، فردی که خواهان ابطال سند است، باید دلیل قانونی و قابل استناد داشته باشد و این دلایل را در قالب دادخواست به دادگاه ارائه کند.

از مهم‌ترین شرایط و دلایلی که می‌تواند مبنای ابطال سند رسمی باشد، می‌توان موارد زیر را نام برد:

۱. معاملات صوری

اگر ثابت شود که طرفین یک قرارداد، به‌صورت ظاهری و بدون قصد واقعی اقدام به انجام معامله کرده‌اند، سند رسمی تنظیم‌شده برای چنین معامله‌ای فاقد ارزش حقوقی است. معاملات صوری معمولاً با اهدافی مانند فرار از پرداخت دین، پنهان کردن دارایی، یا دور زدن قانون انجام می‌شود. در این موارد، ذی‌نفع می‌تواند درخواست ابطال سند رسمی—even اگر سند مالکیت صادر شده باشد—را مطرح کند.

۲. جعلی بودن سند

یکی از مهم‌ترین دلایل ابطال سند رسمی، جعل یا مخدوش بودن سند است. چنانچه شخصی با استفاده از اسناد یا امضای جعلی، برای خود سند مالکیت یا هر سند رسمی دیگری اخذ کرده باشد، فرد ذی‌ضرر می‌تواند با ارائه دلایل و مدارک معتبر، جعل سند را ثابت کرده و درخواست ابطال آن را از دادگاه بخواهد.

۳. معامله معارض

معاملات معارض زمانی رخ می‌دهد که یک مال، خصوصاً ملک، به‌طور هم‌زمان یا در بازه نزدیک، به دو یا چند نفر فروخته شود. در این حالت:

• معامله اول صحیح است

• معاملات بعدی، به دلیل تعارض با سند مقدم، فاقد اعتبار هستند

• سند مالکیت معارض، قابل ابطال خواهد بود

این موضوع به‌ویژه در املاک، یکی از شایع‌ترین دلایل طرح دعوای ابطال سند رسمی است.

۴. تنظیم سند برای تضمین

گاهی افراد برای تضمین بدهی یا قرض، ملک خود را به‌صورت ظاهری به نام شخص دیگر منتقل می‌کنند و یک سند رسمی تنظیم می‌شود. شرط ضمنی این قرارداد آن است که پس از پرداخت دین یا انجام تعهد، ملک دوباره به صاحب اصلی بازگردد.
اگر شخص منتقل‌الیه پس از پرداخت بدهی از انتقال سند خودداری کند، مالک اصلی می‌تواند با استناد به تضمینی بودن انتقال، درخواست ابطال سند رسمی را مطرح نماید.

مراحل و نحوه ابطال سند رسمی

ابطال سند رسمی تنها در شرایطی امکان‌پذیر است که سند موردنظر به دلایل قانونی، فاقد اعتبار بوده باشد؛ مانند عدم رعایت مقررات هنگام تنظیم سند، فقدان شرایط صحت معامله، صوری بودن معامله، جعل یا معاملات معارض. در تمامی این موارد، شخصی که قصد ابطال سند را دارد باید مدارک معتبر و ادله کافی برای اثبات ادعای خود در اختیار داشته باشد.

اما سؤال اصلی این است که فرایند و مراحل انجام دعوای ابطال سند رسمی چگونه است؟ و شخص خواهان باید از کجا و چگونه اقدام کند؟ پاسخ روشن است: ابطال سند رسمی فقط از طریق دادگاه حقوقی انجام می‌شود و هیچ مرجع دیگری حق ابطال سند را ندارد.

۱. ثبت دادخواست در دفاتر خدمات الکترونیک قضایی

نخستین مرحله برای شروع دعوای ابطال سند رسمی، ثبت دادخواست است. شخص خواهان باید به یکی از دفاتر خدمات الکترونیک قضایی مراجعه کرده و دادخواست خود را با عنوان «ابطال سند رسمی» ثبت نماید. در متن دادخواست لازم است:

• علت و مبنای قانونی درخواست ابطال به‌طور کامل ذکر شود

• نوع سند و مشخصات طرف مقابل معرفی گردد

• دلایل و مدارک مرتبط، از جمله مبایعه‌نامه، استعلام‌ها، گزارش کارشناسی، رأی کیفری یا سایر اسناد، ضمیمه دادخواست شود

تکرار می‌کنیم: ذکر دقیق دلایل ابطال سند در متن دادخواست اهمیت زیادی دارد؛ زیرا دادگاه صرفاً بر اساس همین دلایل وارد رسیدگی می‌شود.

۲. پرداخت هزینه‌های قانونی و ارسال پرونده به دادگاه

پس از تکمیل دادخواست و بارگذاری مدارک، خواهان باید هزینه دادرسی را پرداخت کند. سپس پرونده به صورت خودکار به دادگاه عمومی حقوقی صالح ارسال می‌شود. صلاحیت معمولاً بر اساس:

• محل وقوع ملک (در مورد اسناد مالکیت)

• محل اقامت خوانده

• نوع دعوا

تعیین می‌گردد.

۳. بررسی پرونده و دعوت از طرفین برای جلسه رسیدگی

پس از ثبت پرونده، دادگاه مدارک و ادله ارائه‌شده را بررسی می‌کند. در بسیاری از موارد، از طرفین برای حضور در جلسه رسیدگی دعوت می‌شود تا:

• خواهان دلایل خود را توضیح دهد

• خوانده دفاعیات خود را ارائه کند

• در صورت لزوم، دادگاه دستور ارجاع به کارشناسی یا استعلام از اداره ثبت را صادر نماید

در این مرحله، نقش ادله و مدارک بسیار تعیین‌کننده است؛ زیرا اسناد رسمی دارای اعتبار بالایی هستند و تنها با دلایل قوی قابل ابطال‌اند.

۴. صدور رأی ابطال سند رسمی

در نهایت، اگر دادگاه به این نتیجه برسد که شرایط قانونی ابطال سند رسمی فراهم است و دلایل ارائه‌شده از سوی خواهان متقن و معتبر می‌باشد، حکم به ابطال سند رسمی صادر خواهد کرد. با صدور رأی، سند رسمی باطل‌شده از اعتبار قانونی ساقط شده و اداره ثبت نیز موظف خواهد بود اقدامات لازم را برای اصلاح یا حذف سند انجام دهد.

مدارک لازم برای ابطال سند رسمی

از آنجا که ابطال سند رسمی تنها با حکم دادگاه امکان‌پذیر است، یکی از مهم‌ترین مراحل این فرآیند، ارائه دادخواست کامل و مستند به دادگاه حقوقی می‌باشد. قاضی برای بررسی ادعا و صدور رأی، نیازمند اسناد و مدارکی است که نشان دهد سند رسمی موردنظر فاقد اعتبار قانونی بوده و دلایل کافی برای ابطال آن وجود دارد. به همین دلیل، آشنایی با مدارک لازم برای طرح دعوای ابطال سند رسمی اهمیت بسیار زیادی دارد.

در ادامه مهم‌ترین مدارکی که باید هنگام تقدیم دادخواست ارائه شود، توضیح داده شده است:

۱. مدارک هویتی خواهان

برای ثبت دادخواست، ارائه مدارک شناسایی ضروری است، از جمله:

• کارت ملی

• شناسنامه

این مدارک برای احراز هویت و ثبت رسمی اطلاعات در سامانه قضایی مورد نیاز است.

۲. تنظیم و ارائه نمونه دادخواست ابطال سند رسمی

خواهان باید یک دادخواست کامل و دقیق تهیه کرده باشد؛ دادخواستی که در آن:

• دلیل یا دلایل ابطال سند رسمی

• مشخصات طرفین

• نوع سند و شماره آن

• دلایل و مستندات قانونی

به‌طور روشن و منسجم بیان شده باشد. این دادخواست باید هنگام ثبت در دفاتر خدمات الکترونیک قضایی بارگذاری گردد.

۳. ارائه سند رسمی مورد درخواست ابطال

یکی از اصلی‌ترین مدارک، خود سند رسمی است؛ یعنی:

• سند رسمی که ادعای ابطال آن مطرح شده

• سند رسمی یا مدارکی که خواهان بر اساس آن‌ها ادعای مالکیت یا حق خود را اثبات می‌کند

در واقع، قاضی باید امکان بررسی و تطبیق اسناد را داشته باشد.

۴. ارائه دلایل و مدارک اثباتی مرتبط با ادعای ابطال

مهم‌ترین بخش مستندات، مدارکی است که نشان می‌دهد سند رسمی موردنظر فاقد اعتبار قانونی بوده و باید ابطال شود. این مدارک با توجه به نوع ادعا متفاوت است. برای مثال:

الف) در صورت جعلی بودن سند

• نظرات کارشناسی

• گزارشات رسمی

• مدارک شناسایی جعلی استفاده شده

• رأی کیفری یا گزارش ضابطین در صورت وجود

ب) در صورت معامله صوری

• شهادت شهود

• اسناد و مدارک نشان‌دهنده نبود قصد واقعی

• دلایل مالی و حقوقی مؤید صوری بودن معامله

پ) در صورت معامله معارض

• اسناد مقدم مالکیت

• مبایعه‌نامه یا سند رسمی پیشین

• استعلام ثبتی

ت) در صورت تنظیم سند برای تضمین

• قرارداد یا توافق اولیه مبنی بر تضمینی بودن انتقال

• مدارک پرداخت دین یا انجام تعهد

تمامی این مدارک باید به صورت منظم به دادخواست پیوست شود تا دادگاه بتواند بر اساس آن‌ها تصمیم بگیرد.

نتیجه

در صورتی که مدارک ارائه‌شده کامل و دلایل خواهان معتبر باشد، دادگاه می‌تواند پس از بررسی همه جوانب، حکم به ابطال سند رسمی صادر کند.
در بخش بعدی مقاله نیز نمونه دادخواست ابطال سند رسمی ارائه خواهد شد تا روند طرح دعوا برای خواننده روشن‌تر شود.

هزینه ابطال سند رسمی

برای اینکه یک سند رسمی از اعتبار قانونی ساقط شود، شخص ذی‌نفع باید از طریق دادگاه حقوقی، دعوی ابطال سند رسمی را مطرح کند. همانند سایر دعاوی حقوقی، طرح این دعوی نیز نیازمند پرداخت مجموعه‌ای از هزینه‌های قانونی است. آگاهی از این هزینه‌ها سبب می‌شود فرد پیش از اقدام، تصویر روشنی از مخارج احتمالی داشته باشد. در این بخش، مهم‌ترین هزینه‌های مرتبط با ابطال سند رسمی را بررسی می‌کنیم.

۱. هزینه‌های اولیه ثبت دادخواست و تکمیل پرونده

پیش از ورود پرونده به مرحله رسیدگی، شخص خواهان باید هزینه‌هایی را برای آماده‌سازی و ثبت دادخواست پرداخت کند. این هزینه‌ها عبارت‌اند از:

• هزینه ثبت‌نام یا ورود در سامانه ثنا

• هزینه ثبت دادخواست در دفاتر خدمات الکترونیک قضایی

• هزینه برابر اصل کردن مدارک و مستندات مورد نیاز

• هزینه‌های جانبی بسته به نوع و حجم مدارک

معمولاً مجموع این هزینه‌ها بین ۱۰۰ تا ۲۰۰ هزار تومان متغیر است و مقدار دقیق آن بسته به نوع پرونده، تعداد مدارک و مراحل مورد نیاز تعیین می‌شود.

۲. هزینه دادرسی در دادگاه برای دعوای ابطال سند

دعوای ابطال سند رسمی، از نظر قانون، یک دعوای غیرمالی محسوب می‌شود. به همین دلیل هزینه دادرسی آن برخلاف دعاوی مالی، ثابت بوده و براساس تعرفه‌ای که قوه‌قضاییه هر سال اعلام می‌کند، دریافت می‌شود.

در سال ۱۴۰۲، هزینه دادرسی دعوای ابطال سند رسمی حدوداً بین:

• ۴۰ هزار تومان تا ۱۸۰ هزار تومان

بوده است. این مبلغ با توجه به بخشنامه‌های جدید ممکن است هرساله تغییر کند.

در مجموع، هزینه‌های ابطال سند رسمی شامل دو دسته هزینه‌های اولیه و هزینه‌های دادرسی است. فرد خواهان باید این مبالغ را پرداخت کند تا دادخواست او در سیستم قضایی ثبت و وارد مرحله رسیدگی شود. در بخش بعدی مقاله نیز نمونه دادخواست ابطال سند رسمی ارائه خواهد شد تا روند عملی برای مخاطبان روشن‌تر گردد.

هزینه ابطال سند رسمی

برای اینکه یک سند رسمی از اعتبار قانونی ساقط شود، شخص ذی‌نفع باید از طریق دادگاه حقوقی، دعوی ابطال سند رسمی را مطرح کند. همانند سایر دعاوی حقوقی، طرح این دعوی نیز نیازمند پرداخت مجموعه‌ای از هزینه‌های قانونی است. آگاهی از این هزینه‌ها سبب می‌شود فرد پیش از اقدام، تصویر روشنی از مخارج احتمالی داشته باشد. در این بخش، مهم‌ترین هزینه‌های مرتبط با ابطال سند رسمی را بررسی می‌کنیم.

۱. هزینه‌های اولیه ثبت دادخواست و تکمیل پرونده

پیش از ورود پرونده به مرحله رسیدگی، شخص خواهان باید هزینه‌هایی را برای آماده‌سازی و ثبت دادخواست پرداخت کند. این هزینه‌ها عبارت‌اند از:

• هزینه ثبت‌نام یا ورود در سامانه ثنا

• هزینه ثبت دادخواست در دفاتر خدمات الکترونیک قضایی

• هزینه برابر اصل کردن مدارک و مستندات مورد نیاز

• هزینه‌های جانبی بسته به نوع و حجم مدارک

معمولاً مجموع این هزینه‌ها بین ۱۰۰ تا ۲۰۰ هزار تومان متغیر است و مقدار دقیق آن بسته به نوع پرونده، تعداد مدارک و مراحل مورد نیاز تعیین می‌شود.

۲. هزینه دادرسی در دادگاه برای دعوای ابطال سند

دعوای ابطال سند رسمی، از نظر قانون، یک دعوای غیرمالی محسوب می‌شود. به همین دلیل هزینه دادرسی آن برخلاف دعاوی مالی، ثابت بوده و براساس تعرفه‌ای که قوه‌قضاییه هر سال اعلام می‌کند، دریافت می‌شود.

در سال ۱۴۰۲، هزینه دادرسی دعوای ابطال سند رسمی حدوداً بین:

• ۴۰ هزار تومان تا ۱۸۰ هزار تومان

بوده است. این مبلغ با توجه به بخشنامه‌های جدید ممکن است هرساله تغییر کند.

در مجموع، هزینه‌های ابطال سند رسمی شامل دو دسته هزینه‌های اولیه و هزینه‌های دادرسی است. فرد خواهان باید این مبالغ را پرداخت کند تا دادخواست او در سیستم قضایی ثبت و وارد مرحله رسیدگی شود. در بخش بعدی مقاله نیز نمونه دادخواست ابطال سند رسمی ارائه خواهد شد تا روند عملی برای مخاطبان روشن‌تر گردد.