اعسار در حقوق، به حالتی گفته می‌شود که فرد به دلیل نداشتن دارایی یا درآمد کافی، توانایی پرداخت بدهی‌ها یا هزینه‌های دادرسی را ندارد. شخصی که چنین وضعیتی دارد، می‌تواند با ثبت دادخواست اعسار از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی از دادگاه بخواهد که وضعیت مالی او را بررسی کند.
در صورتی که دادگاه احراز کند فرد واقعاً توان پرداخت ندارد، حکم اعسار صادر شده و او از پرداخت یک‌باره بدهی یا هزینه دادرسی معاف یا به پرداخت اقساطی محکوم می‌شود.

برای دریافت مشاوره دقیق درباره حکم اعسار و نحوه ثبت درخواست اعسار می‌توانید با وکلای ایران تماس بگیرید. کسانی که برای طرح دعوا یا دفاع از حقوق خود به دادگاه یا شورای حل اختلاف مراجعه می‌کنند، معمولاً با واژه «اعسار» روبه‌رو می‌شوند.
به عنوان مثال:

• زنی که برای دریافت مهریه اقدام می‌کند و مرد ادعا می‌کند توان پرداخت ندارد.

• فردی که بابت خسارت واردشده به مال خود طرح شکایت کرده و شخص محکوم می‌گوید قادر به پرداخت محکوم‌به نیست.

• بدهکاری که حکم دادگاه علیه او صادر شده اما درآمد یا دارایی کافی برای پرداخت ندارد.

در چنین شرایطی فرد می‌تواند در صورت وجود شرایط قانونی، ادعا کند که معسر است. معسر کسی است که به دلیل وضعیت اقتصادی نامناسب، امکان پرداخت دیون، محکوم‌به یا هزینه‌های دادرسی را ندارد. در مقابل، این وضعیت در حقوق «اعسار» نامیده می‌شود.

اما این پرسش مهم به وجود می‌آید که:
آیا شخص معسر همچنان به پرداخت دیون محکوم می‌شود؟
پاسخ این است که بدهی از او ساقط نمی‌شود، اما نحوه پرداخت آن می‌تواند تغییر کند؛ مثلاً پرداخت اقساطی یا معافیت از هزینه‌های دادرسی.

در ادامه این مقاله، به طور کامل بررسی خواهیم کرد:

• اعسار چیست و چه شرایطی دارد؟

• حکم اعسار و نحوه رسیدگی دادگاه چگونه است؟

• چه زمانی می‌توان درخواست اعسار داد؟

• اعسار از هزینه دادرسی چیست؟

• اعسار نسبت به محکوم‌به و اقساط آن چگونه تعیین می‌شود؟

با ما همراه باشید تا تصویری دقیق و کاربردی از مفهوم اعسار و روند دادرسی آن در اختیار شما قرار دهیم.

اعسار چیست؟

اعسار در لغت از واژه «عُسر» گرفته شده و به معنای سختی، تنگدستی و ناتوانی در پرداخت است. در علم حقوق نیز اعسار به حالتی گفته می‌شود که فرد به دلیل وضعیت مالی نامناسب، توان پرداخت بدهی‌ها، محکوم‌به یا حتی هزینه‌های دادرسی را ندارد.
نکته مهم این است که اعسار فقط برای اشخاص عادی قابل تصور است و شامل تجار و شرکت‌ها نمی‌شود. به عبارت دیگر، اگر یک شرکت یا تاجر قادر به پرداخت بدهی‌های خود نباشد، «معسر» محسوب نمی‌شود؛ بلکه وضعیت او مشمول مقررات «ورشکستگی» است. بنابراین تنها افراد حقیقی غیرتاجر می‌توانند درخواست اعسار ارائه دهند.

وقتی فردی به دلیل نداشتن مال کافی یا عدم دسترسی به دارایی‌های خود امکان پرداخت دین را ندارد، می‌تواند ادعای اعسار کند. اعسار معمولاً در دو حوزه مطرح می‌شود:

۱. اعسار از هزینه دادرسی

در این حالت فرد توان پرداخت هزینه‌های طرح دعوا، تجدیدنظر یا سایر هزینه‌های قضایی را ندارد و از دادگاه می‌خواهد که او را از پرداخت این هزینه‌ها معاف یا پرداخت را قسط‌بندی کند.

۲. اعسار از محکوم‌به

در این نوع، فرد پس از محکوم شدن در یک دعوای مالی، مدعی می‌شود که امکان پرداخت مبلغ حکم را ندارد. در صورت اثبات، دادگاه می‌تواند او را از پرداخت یک‌جای مبلغ معاف کرده و مبلغ را تقسیط نماید. در مقابل مفهوم اعسار، واژه ملائت قرار دارد. ملائت به معنی توانایی فرد در پرداخت بدهی‌هاست و نقشی اساسی در دعاوی مالی دارد. این موضوع به‌ویژه در پرونده‌های مهریه، نفقه، دیون مالی و خسارات اهمیت بیشتری پیدا می‌کند، زیرا دادگاه بر اساس ملائت یا عدم ملائت فرد درباره نحوه پرداخت تصمیم‌گیری می‌کند.

بنابراین اگر بخواهیم به پرسش «اعسار چیست؟» یا «اعسار یعنی چه؟» پاسخ دقیقی بدهیم، باید گفت:
اعسار وضعیتی است که شخص توان پرداخت بدهی، هزینه دادرسی یا حتی جریمه نقدی صادره از سوی دادگاه را ندارد. فردی که در چنین وضعیتی قرار دارد «معسر» نامیده می‌شود.

البته باید توجه داشت که اثبات اعسار بر عهده شخصی است که ادعای اعسار می‌کند و او باید با شهادت شهود، مدارک مالی و سایر مستندات، ناتوانی خود را به دادگاه نشان دهد.

درخواست اعسار چیست؟

در بخش پیشین اشاره کردیم که اعسار، وضعیتی است که فرد به دلیل نداشتن دارایی یا درآمد کافی، توان پرداخت بدهی‌ها یا هزینه‌های دادرسی را ندارد. بنابراین هر شخصی که به علت کافی نبودن اموال یا عدم امکان دسترسی به آن‌ها نمی‌تواند دین خود را بپردازد، در اصطلاح حقوقی معسر محسوب می‌شود.

مطابق ماده ۵۰۴ قانون آیین دادرسی مدنی، معسر از هزینه دادرسی چنین تعریف شده است:
«معسر از هزینه دادرسی کسی است که به واسطه عدم کفایت دارایی یا عدم دسترسی به مال خود، به طور موقت قادر به تأدیه آن نیست.»

بر اساس این تعریف، چنانچه فرد توان پرداخت هزینه‌های دادرسی را نداشته باشد، می‌تواند دادخواست اعسار از هزینه دادرسی را در دفاتر خدمات قضایی ثبت کند. دادگاه پس از بررسی مدارک و دلایل، در صورت احراز اعسار، او را از تمام یا بخشی از هزینه‌های دادرسی معاف می‌کند یا پرداخت آن را قسط‌بندی می‌نماید. میزان این هزینه‌ها مطابق قانون بودجه و تعرفه خدمات قضایی مشخص می‌شود.

اما پرسشی که برای بسیاری از افراد پیش می‌آید این است که:

درخواست اعسار دقیقاً چیست و چگونه ثبت می‌شود؟

درخواست اعسار، همان فرم رسمی درخواست است که توسط شخص معسر، وکیل او یا نماینده قانونی‌اش تکمیل می‌شود. این فرم شامل اطلاعات هویتی، وضعیت مالی، مشخصات دعوا و دلایلی است که نشان می‌دهد فرد توان پرداخت هزینه‌ها یا بدهی را ندارد.

برای ثبت درخواست اعسار لازم است:

1. مراجعه به دفتر خدمات الکترونیک قضایی

2. تکمیل فرم مخصوص درخواست اعسار

3. بارگذاری مدارک مربوط به وضعیت مالی

4. معرفی شاهدان اعسار (در صورت لزوم)

5. ثبت دادخواست و ارسال به دادگاه صالح

پس از ثبت، پرونده به شعبه مربوطه ارجاع شده و قاضی پس از استعلام‌ها و بررسی شهادت شهود، درباره قبول یا رد اعسار تصمیم می‌گیرد.

حکم اعسار در حقوق چیست؟

دادخواست اعسار، ابزاری قانونی است که به افراد فاقد توانایی پرداخت بدهی‌ها یا هزینه‌های دادرسی، این امکان را می‌دهد که از معافیت کامل یا پرداخت اقساطی بدهی بهره‌مند شوند. در واقع، قانونگذار با پیش‌بینی نهاد اعسار تلاش کرده است افرادی که به دلیل مشکلات مالی واقعی امکان پرداخت ندارند، از فشارهای قانونی و مالی بیش از حد رها شوند.

اما این پرسش مطرح می‌شود که حکم اعسار در حقوق دقیقاً چیست و چه معنایی دارد؟

هنگامی که فردی مطابق رأی دادگاه موظف به پرداخت مبلغی به دیگری می‌شود، اما ادعا می‌کند که قادر به پرداخت نیست، این شخص باید دادخواست اعسار خود را از طریق دفاتر خدمات قضایی ثبت کند. پس از ثبت دادخواست، دادگاه یا شورای حل اختلاف، وضعیت مالی او را بررسی می‌کند؛ از جمله:

• سوابق مالی و بانکی

• شهادت شهود

• گزارش‌های استعلامی

• درآمد، اموال و دارایی قابل دسترس

اگر دادگاه به این نتیجه برسد که فرد واقعاً توان پرداخت ندارد، رأیی تحت عنوان حکم اعسار صادر می‌کند.

حکم اعسار چه معنایی دارد؟

حکم اعسار، همان رأی رسمی دادگاه است که در آن وضعیت شخص به عنوان «معسر» تأیید می‌شود.

صدور حکم اعسار آثار زیر را به همراه دارد:

• معافیت از پرداخت تمام یا بخشی از هزینه‌های دادرسی

• تقسیط بدهی یا محکوم‌به

• عدم الزام به پرداخت یک‌جای مبلغ حکم

• جلوگیری از بازداشت یا اعمال برخی محدودیت‌ها تا زمانی که تقسیط رعایت شود

بنابراین در پاسخ به این پرسش که حکم اعسار در حقوق چیست، باید گفت:
حکم اعسار رأیی است که دادگاه پس از بررسی وضعیت مالی شخص صادر می‌کند و به موجب آن، فرد از پرداخت نقدی و فوری بدهی یا هزینه‌های دادرسی معاف شده یا پرداخت او قسط‌بندی می‌شود.

نتایج پذیرفتن اعسار از هزینه دادرسی چیست؟

این سؤال برای بسیاری از افرادی که قصد طرح دعوا دارند مطرح می‌شود که اگر دادخواست اعسار از هزینه دادرسی پذیرفته شود، چه اتفاقی می‌افتد؟
به طور خلاصه، در صورت اثبات اعسار، فرد از پرداخت بخش قابل توجهی از هزینه‌های دادرسی معاف می‌شود یا پرداخت آن‌ها به زمان دیگری موکول خواهد شد. اما برای درک دقیق‌تر این موضوع، باید آثار و نتایج پذیرش اعسار را بررسی کنیم.

زمانی که دادگاه با ادعای اعسار از هزینه دادرسی موافقت می‌کند، فردی که معسر شناخته شده است، از موارد زیر بهره‌مند می‌شود:

۱. معافیت از پرداخت هزینه دادرسی

اگر اعسار پذیرفته شود، شخص دیگر ملزم به پرداخت هزینه‌های مربوط به ثبت دادخواست، هزینه تجدیدنظرخواهی یا فرجام‌خواهی و سایر هزینه‌های قانونی در مراحل دادرسی نخواهد بود. این موضوع یک حمایت مهم برای افرادی است که به دلیل مشکلات مالی، امکان پرداخت این مبالغ را ندارند.

۲. معافیت از پرداخت حق‌الزحمه کارشناسی و داوری

در بسیاری از دعاوی، ارجاع به کارشناس، داور یا اجرای تحقیقات می‌تواند هزینه‌بر باشد. در صورتی که اعسار پذیرفته شود، شخص از پرداخت این هزینه‌ها نیز معاف می‌شود یا پرداخت آن‌ها به آینده انتقال می‌یابد.

۳. امکان پرداخت هزینه‌ها در زمان دیگر

در برخی موارد، دادگاه ممکن است فرد را به طور کامل معاف نکند؛ بلکه پرداخت هزینه‌ها را به زمان اجرای حکم یا پایان دادرسی موکول نماید.
بنابراین، معسر بودن همیشه به معنای معافیت کامل نیست، بلکه گاهی پرداخت‌ها به آینده منتقل می‌شود.

۴. امکان پیگیری دعوا بدون نیاز به پرداخت هزینه

پذیرش اعسار به افراد این فرصت را می‌دهد که بدون پرداخت هیچ هزینه اولیه‌ای بتوانند برای احقاق حق خود اقدام کنند.
این حمایت قانونی باعث می‌شود کسی تنها به دلیل مشکلات مالی از حق دادخواهی محروم نشود.

۵. مستند قانونی اعسار از هزینه دادرسی

طبق ماده ۵۰۴ قانون آیین دادرسی مدنی، «معسر کسی است که به سبب عدم کفایت دارایی یا عدم دسترسی به مال، به طور موقت قادر به پرداخت هزینه دادرسی نیست.»
در واقع همین ماده مبنای قانونی اعسار و پذیرش آن محسوب می‌شود.

بنابراین در پاسخ به این پرسش که نتایج پذیرفتن اعسار از هزینه دادرسی چیست؟ باید گفت:
فرد پس از پذیرش اعسار، از پرداخت هزینه‌های مختلف دادرسی معاف می‌شود یا پرداخت آن‌ها به آینده منتقل خواهد شد و می‌تواند بدون نگرانی از هزینه‌ها، دعوای خود را در دادگاه پیگیری کند.

نتایج پذیرفتن اعسار از پرداخت محکوم‌به

علاوه بر اعسار از هزینه دادرسی، یکی از مهم‌ترین انواع اعسار در دعاوی مالی، اعسار از پرداخت محکوم‌به است. محکوم‌به همان مبلغ یا مالی است که فرد طبق حکم دادگاه باید به طرف مقابل پرداخت کند؛ مانند مهریه، خسارت مالی، دیون و تعهدات قراردادی. وقتی فرد ادعا می‌کند توان پرداخت این مبلغ را ندارد، باید با ارائه دلایل کافی اعسار خود را نسبت به محکوم‌به ثابت کند.

اعسار از پرداخت محکوم‌به یعنی چه؟

اعسار از پرداخت محکوم‌به حالتی است که فرد پس از صدور حکم، به دلیل وضعیت مالی نامناسب، توان پرداخت مبلغ حکم را ندارد و از دادگاه تقاضا می‌کند که او را از پرداخت یک‌جای بدهی معاف کند یا پرداخت آن را قسط‌بندی نماید.

دادگاه برای بررسی اعسار چه مدارکی از متقاضی می‌خواهد؟

برای اثبات اعسار، شخص باید اطلاعات مالی دقیق خود را به دادگاه ارائه کند؛ از جمله:

✔️ فهرست کامل اموال منقول و غیرمنقول

شامل خودرو، ملک، طلا، وسایل ارزشمند و سایر دارایی‌ها

✔️ میزان وجوه نقدی

در حساب‌های بانکی یا صندوق‌ها

✔️ طلب‌ها و دریافتنی‌ها

هرگونه طلبی که فرد از اشخاص دیگر دارد

✔️ اموالی که نزد اشخاص ثالث است

دارایی‌هایی که در اختیار سایرین قرار دارد اما متعلق به فرد است

✔️ گزارش نقل‌ و انتقال دارایی‌ها در یک سال گذشته

برای جلوگیری از فرار از پرداخت بدهی

✔️ شهادت‌نامه کتبی دو نفر

طبق قانون، ارائه شهادت کتبی دو شاهد آگاه نسبت به وضعیت مالی فرد الزامی است مگر این‌که دادگاه تشخیص دیگری داشته باشد. این مدارک و اطلاعات باید به همراه دادخواست اعسار از پرداخت محکوم‌به در دفتر خدمات قضایی ثبت گردد.

نتایج پذیرفتن اعسار از پرداخت محکوم‌به

در صورتی که دادگاه پس از بررسی مدارک، استعلام‌ها و شهادت شهود به این نتیجه برسد که فرد واقعاً توان پرداخت ندارد، حکم اعسار صادر می‌کند. آثار این حکم عبارت است از:

۱. تقسیط بدهی

در اغلب موارد، پس از قبول اعسار، دادگاه مبلغ محکوم‌به را قسط‌بندی می‌کند.
تعداد و مبلغ اقساط با توجه به درآمد، شغل، شرایط زندگی و توان مالی فرد تعیین می‌شود.

۲. اعطای مهلت مناسب برای پرداخت

در برخی پرونده‌ها، به جای قسط‌بندی، دادگاه مدت زمان بیشتری را برای پرداخت یک‌جای بدهی تعیین می‌کند تا شخص فرصت ساماندهی مالی داشته باشد.

۳. منع بازداشت مدیون

تا زمانی که فرد به اقساط تعیین‌شده پایبند باشد، بازداشت یا جلب نمی‌شود. این موضوع یکی از مهم‌ترین آثار پذیرش اعسار است، به‌ویژه در پرونده‌های مهریه.

۴. امکان تغییر در میزان اقساط

دادگاه می‌تواند با توجه به شرایط اقتصادی مانند تورم، افزایش هزینه‌های زندگی یا تغییر در درآمد فرد، اقساط را کمتر یا بیشتر کند. به همین دلیل، اقساط قابل بازنگری هستند.

۵. جلوگیری از فشار مالی و ایجاد فرصت پرداخت

پذیرش اعسار کمک می‌کند فرد بدون فشار مالی غیرمتعارف، بدهی خود را در چارچوب قانونی پرداخت کند.

 توضیح کامل مزایای قبول اعسار در دعاوی حقوقی

پس از بررسی موارد اصلی، لازم است هر یک از مزایای پذیرش اعسار را کمی دقیق‌تر و کاربردی‌تر توضیح دهیم تا خواننده دید کاملی نسبت به این نهاد حمایتی پیدا کند.

معافیت از پرداخت هزینه دادرسی

با قبول اعسار، فرد دیگر لازم نیست هزینه دادرسی اولیه را پرداخت کند. این موضوع باعث می‌شود اشخاص کم‌بضاعت نیز بتوانند بدون فشار مالی، دعوای خود را ثبت و پیگیری کنند. در واقع، این نهاد حقوقی مانع از تضییع حق افراد به دلیل مشکلات اقتصادی می‌شود.

دریافت وکیل معاضدتی

یکی از ارزشمندترین مزایا، امکان استفاده از وکیل معاضدتی است. وکلای معاضدتی توسط کانون وکلا معرفی می‌شوند و بدون دریافت حق‌الوکاله، از فرد دفاع می‌کنند. این موضوع به‌ویژه در پرونده‌های پیچیده، فرصت مهمی برای افراد کم‌درآمد محسوب می‌شود.

معافیت از حق‌الوکاله، دستمزد کارشناس و هزینه آگهی

اگر اعسار پذیرفته شود، فرد از پرداخت‌های سنگین مثل حق‌الوکاله، هزینه کارشناسی و هزینه انتشار آگهی‌ها نیز معاف می‌شود. این هزینه‌ها معمولاً در جریان رسیدگی به پرونده رقم قابل توجهی دارند و معافیت از آنها فشار مالی را به شدت کاهش می‌دهد.

مزایای اعسار از محکوم‌به

در صورتی که فرد پس از صدور حکم نیز توان پرداخت مبلغ محکوم‌به را نداشته باشد، اعسار از محکوم‌به می‌تواند مشکلات او را بسیار کاهش دهد. دو مزیت مهم عبارت‌اند از:

۱. تقسیط بدهی

دادگاه براساس وضعیت مالی فرد، بدهی را به اقساط قابل پرداخت تبدیل می‌کند. این موضوع مانع زندانی‌شدن بدهکار یا ایجاد مشکلات بزرگ مالی برای خانواده او می‌شود.

۲. رفع یا جلوگیری از ممنوع‌الخروجی

با پذیرش اعسار و تعیین اقساط، معمولاً ممنوع‌الخروجی نیز لغو شده یا از ابتدا اعمال نمی‌شود، زیرا فرد در مسیر قانونی پرداخت قرار می‌گیرد.

۳. معافیت موقت از پرداخت حقوق زوجه

در برخی دعاوی خانواده مانند طلاق، فردی که توان مالی کافی ندارد و اعسار او ثابت می‌شود، ممکن است به‌طور موقت از پرداخت برخی حقوق مالی زوجه معاف شود تا امکان پرداخت مرحله‌ای فراهم شود.

تیتر: نکات مهم برای افزایش احتمال پذیرش اعسار

برای اینکه دادگاه به ادعای اعسار توجه کند، ارائه مدارک مستدل اهمیت زیادی دارد. این مدارک می‌تواند شامل:

• گواهی مالیات، فیش حقوقی، گردش حساب بانکی

• شهادت شهود مطلع

• مدارک مربوط به هزینه‌های ضروری زندگی
  باشد. هرچقدر اسناد دقیق‌تر و واقعی‌تر باشند، احتمال پذیرش اعسار بیشتر می‌شود.

اعسار ابزاری حمایتی در نظام حقوقی ایران است که به افراد ناتوان از پرداخت هزینه‌های دادرسی یا بدهی‌های مالی کمک می‌کند تا از حقوق خود دفاع کنند. با پذیرش اعسار، مزایایی مانند معافیت از هزینه دادرسی، حق‌الوکاله، دستمزد کارشناس، امکان استفاده از وکیل معاضدتی و حتی تقسیط بدهی فراهم می‌شود. اگر مدارک کافی و دقیق ارائه شود، شانس قبولی اعسار افزایش چشمگیری دارد.