معاونت در جرم به وضعیتی گفته می‌شود که فردی بدون آنکه مستقیماً در عملیات اجرایی و فیزیکی ارتکاب جرم دخالت داشته باشد، با رفتارهایی مانند تحریک، ترغیب، تطمیع، تهدید، فراهم‌سازی ابزار یا تسهیل وقوع جرم به مباشر کمک می‌کند. در واقع، معاون جرم کسی است که زمینه یا شرایط لازم برای ارتکاب جرم را فراهم می‌سازد، اما خودش عمل اصلی و فیزیکی جرم را انجام نمی‌دهد.

از نکات مهم در تحقق معاونت این است که رفتار معاون تنها زمانی جرم محسوب می‌شود که عمل مباشر نیز جرم باشد. یعنی اگر شخصی دیگری را به انجام کاری ترغیب کند که ذاتاً جرم نیست، معاونت نیز محقق نخواهد شد.

البته قانون در برخی موارد، حتی بدون نیاز به تحقق جرم اصلی، رفتار معاون را جرمی مستقل شناخته است؛ مانند تحریک به خودکشی که قانون برای آن مجازات جداگانه تعیین کرده است.

در ماده ۱۲۶ قانون مجازات اسلامی مصادیق معاونت و رفتارهایی که سبب تحقق آن می‌شود، به روشنی بیان شده است. در این مقاله که برای وب‌سایت وکلای ایران تهیه شده، به‌طور جامع به معاونت در جرم، شرایط قانونی آن، مصادیق، تفاوت آن با مشارکت در جرم و نکات کاربردی پرداخته خواهد شد.

انواع معاونت در جرم

معاونت در جرم زمانی محقق می‌شود که فرد به‌صورت غیرمستقیم در ارتکاب یک جرم نقش‌آفرینی کند. یعنی رفتار او باید زمینه‌ساز، تسهیل‌کننده یا ترغیب‌کننده وقوع جرم باشد؛ اما اگر دخالت فرد مستقیم و اجرایی باشد، موضوع از حوزه معاونت خارج شده و در قالب مشارکت در جرم یا حتی ارتکاب جرم بررسی می‌شود.

بر اساس ماده ۱۲۶ قانون مجازات اسلامی، معاونت در جرم در سه دسته اصلی قرار می‌گیرد:

۱. تحریک، ترغیب، تهدید، تطمیع یا فریب برای ارتکاب جرم

هر فردی که دیگری را با رفتارهایی مانند تشویق، تهدید، تطمیع، تحریک، سوءاستفاده از قدرت یا فریب به سمت ارتکاب جرم سوق دهد، معاون جرم محسوب می‌شود. این اقدامات حتی اگر فرد مباشر تمایلی به ارتکاب جرم نداشته باشد، می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در وقوع جرم داشته باشد.

۲. تهیه یا ساخت وسایل ارتکاب جرم

چنانچه فرد وسایل مورد نیاز ارتکاب جرم را بسازد، تهیه کند یا روش ارتکاب جرم را در اختیار مباشر قرار دهد، قانون وی را معاون جرم می‌شناسد. برای مثال، تهیه سلاح، ابزار باز کردن قفل، یا ارائه راهکار دقیق برای اجرای سرقت.

۳. تسهیل وقوع جرم

هر عملی که شرایط ارتکاب جرم را آسان‌تر یا سریع‌تر کند، از مصادیق معاونت است. این اعمال ممکن است به ظاهر ساده باشند، اما نقش مهمی در وقوع جرم دارند؛ مثل باز گذاشتن عمدی در محل وقوع جرم یا فراهم‌کردن محل اختفا.

در صورتی که برای تشخیص مصادیق قانونی یا مرز میان معاونت و مشارکت نیاز به راهنمایی داشته باشید، وکلای کیفری مؤسسه حقوقی وکلای ایران آماده ارائه مشاوره تخصصی هستند.

رکن مادی معاونت در جرم

برای اینکه شخصی به عنوان معاون جرم شناخته شود، لازم است حتماً فعل مثبت از وی سر بزند؛ یعنی عملی انجام دهد که بتوان یکی از عناوین ماده ۱۲۶ را بر آن تطبیق داد. این رفتار باید در روند تحقق جرم اثرگذار باشد. بنابراین ترک فعل به‌طور معمول موجب تحقق معاونت نمی‌شود.
به‌عنوان نمونه، اگر شخصی از وقوع جرم اطلاع داشته باشد اما آن را گزارش نکند، این عدم اطلاع‌رسانی معاونت در جرم محسوب نمی‌شود و نمی‌توان برای او قرار جلب به دادرسی به عنوان معاون جرم صادر کرد.

در ادامه مقاله، به ارکان قانونی، روانی، تفاوت معاونت با مشارکت و مجازات مربوط به آن نیز خواهیم پرداخت.

مصادیق معاونت در جرم

قانون‌گذار برای معاونت در جرم، مصادیق گسترده و دقیقی را در ماده ۱۲۶ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲ بیان کرده است. این رفتارها همگی به نوعی در ایجاد انگیزه، فراهم‌سازی امکانات یا تسهیل ارتکاب جرم نقش داشته و موجب می‌شوند فرد در گروه معاونان جرم قرار گیرد. بر اساس این ماده، مصادیق اصلی معاونت عبارت‌اند از:

۱. ترغیب، تهدید، تطمیع، تحریک یا فریب برای ارتکاب جرم

هرگاه فردی دیگری را با روش‌هایی مانند تشویق، تهدید، تطمیع مالی، تحریک احساسات، سوءاستفاده از قدرت، حیله یا نیرنگ به سمت ارتکاب جرم سوق دهد، در حکم معاون جرم خواهد بود. این دسته از رفتارها معمولاً نقش «ایجاد اراده انجام جرم» را در مباشر ایفا می‌کنند.

2. تهیه یا ساخت وسایل ارتکاب جرم یا ارائه شیوه انجام آن

اگر شخصی وسایل مورد نیاز برای ارتکاب جرم را بسازد، فراهم کند، در اختیار مرتکب بگذارد یا حتی روش انجام جرم را به او آموزش دهد، قانون وی را معاون جرم محسوب می‌کند. برای مثال: تهیه سلاح برای سرقت، ساخت ابزار قفل‌گشایی یا آموزش نحوه ورود به یک سیستم امنیتی.

3. تسهیل وقوع جرم به هر روش ممکن

هر رفتار یا اقدامی که وقوع جرم را ساده‌تر، سریع‌تر یا امکان‌پذیرتر کند، از مصادیق معاونت محسوب می‌شود. این تسهیل ممکن است فیزیکی، روانی یا حتی اطلاعاتی باشد؛ مثل فراهم‌کردن محل فرار، باز گذاشتن عامدانه قفل، یا خاموش‌کردن سیستم هشدار با علم به قصد ارتکاب جرم.

این سه دسته، چارچوب اصلی رفتارهایی را تشکیل می‌دهند که قانون‌گذار برای شناسایی معاون جرم تعیین کرده است. در ادامه مقاله، به شرایط تحقق معاونت، ارکان آن و تفاوت آن با مشارکت در جرم نیز خواهیم پرداخت.

شرایط تحقق معاونت در جرم

برای اینکه فردی معاون جرم شناخته شود، صرف وجود نیت یا آگاهی کافی نیست؛ بلکه باید شرایط قانونی خاصی فراهم باشد. مهم‌ترین شرایط عبارت‌اند از:

۱. وقوع جرم اصلی توسط مباشر

معاونت زمانی معنا پیدا می‌کند که جرم اصلی واقع شده باشد. اگر جرم تحقق پیدا نکند، معاونت نیز اصولاً قابل انتساب نیست؛ مگر در موارد استثنایی که قانون، رفتار معاون را مستقل جرم‌انگاری کرده باشد (مانند تحریک به خودکشی).

۲. وجود رابطه سببیت بین عمل معاون و وقوع جرم

رفتار معاون باید در وقوع جرم مؤثر باشد. یعنی اگر عمل معاون هیچ نقشی در ارتکاب جرم نداشته باشد، معاونت محقق نمی‌شود.

۳. علم و قصد معاون

معاون باید بداند و بخواهد که رفتار او به ارتکاب جرم کمک می‌کند. بنابراین اگر شخص بدون علم به قصد مجرمانه مباشر، عملی انجام دهد که بعدها در وقوع جرم استفاده شود، معاونت تحقق نمی‌یابد.

تفاوت معاونت در جرم با مشارکت در جرم

در رویه و قوانین کیفری، تفاوت میان مشارکت و معاونت بسیار اهمیت دارد؛ زیرا مجازات، میزان مسئولیت و شیوه رسیدگی در این دو متفاوت است.

۱. نقش در عملیات اجرایی

• مشارکت: افراد در عملیات اجرایی جرم حضور دارند.

• معاونت: فرد در عملیات اجرایی حضور ندارد و تنها غیرمستقیم کمک می‌کند.

۲. میزان مسئولیت کیفری

• شریک جرم معمولاً همانند مباشر مجازات می‌شود.

• معاون مجازات خفیف‌تر دارد و طبق ماده ۱۲۷ قانون مجازات اسلامی، معمولاً یک تا دو درجه کمتر از مباشر مجازات می‌شود.

۳. اهمیت دخالت مستقیم

• در مشارکت، دخالت مستقیم شرط اصلی است.

• در معاونت، غیرمستقیم بودن دخالت شرط اصلی است.

مجازات معاونت در جرم

طبق ماده ۱۲۷ قانون مجازات اسلامی، مجازات معاون به طور معمول یک تا دو درجه کمتر از مرتکب اصلی جرم است. میزان دقیق تخفیف به عوامل زیر وابسته است:

• نوع جرم اصلی

• شدت اثر معاون بر وقوع جرم

• میزان آگاهی و عمد وی

• نتایج ناشی از جرم

با این حال در برخی جرائم، قانون‌گذار مجازات خاص برای معاون پیش‌بینی کرده است.

ارکان معاونت در جرم

برای تحقق معاونت، سه رکن باید وجود داشته باشد:

۱. رکن قانونی

مواد ۱۲۶ و ۱۲۷ قانون مجازات اسلامی مبنای اصلی شناسایی معاونت است.

۲. رکن مادی

کمکی که معاون انجام می‌دهد باید فعل مثبت باشد، مؤثر باشد و ارتباط مستقیم با جرم پیدا کند.

۳. رکن روانی

معاون باید عمد در کمک به وقوع جرم داشته باشد. قصد و آگاهی دو عنصر اصلی این رکن هستند.

معاونت بعد از وقوع جرم

اگر کمک فرد پس از وقوع جرم انجام شود، معمولاً معاونت محسوب نمی‌شود؛ مگر در مواردی که قانون، برای پنهان کردن مجرم یا امحاء آثار جرم، مجازات جداگانه تعیین کرده باشد. مانند:

• فراری دادن مجرم پس از ارتکاب جرم

• مخفی کردن ادله جرم

• کمک به اختفای مال مسروقه

این اعمال در قانون با عناوین مستقل، مجازات خاص دارند.

نمونه‌های رایج معاونت در جرم در پرونده‌های کیفری

در پرونده‌های واقعی، مصادیق زیر بسیار مشاهده می‌شود:

• تهیه وسیله نقلیه برای سرقت

• ارائه اطلاعات دقیق محل برای ارتکاب جرم

• تهدید شخص برای ارتکاب جرم

• نگهبانی دادن در زمان ارتکاب جرم

• خاموش کردن سیستم امنیتی با علم به قصد مجرمانه مرتکب

• اجاره دادن خانه برای نگهداری اموال ممنوعه با علم به موضوع

تمام این موارد، بسته به نقش فرد و نوع جرم، می‌توانند مصداق معاونت باشند.

کلام آخر

معاونت در جرم زمانی شکل می‌گیرد که فرد بدون دخالت مستقیم در عملیات اجرایی جرم، با اعمالی نظیر تحریک، تهدید، تطمیع، تسهیل، فریب یا تهیه ابزار، زمینه ارتکاب جرم را فراهم کند. قانون‌گذار در مواد ۱۲۶ و ۱۲۷ قانون مجازات اسلامی، مصادیق دقیق، شرایط تحقق و مجازات معاونت را مشخص کرده است. تفاوت آن با مشارکت نیز در غیرمستقیم بودن نقش معاون و کمتر بودن میزان مجازات است.

اگر در یک پرونده کیفری قصد دارید نقش فرد را به‌درستی تشخیص دهید اینکه وی معاون بوده یا شریک جرم نیاز به تحلیل دقیق و تخصصی قوانین و رویه قضایی وجود دارد. وکلای مجرب مؤسسه حقوقی وکلای ایران آماده‌اند تا با ارائه مشاوره تخصصی، شما را در تشخیص صحیح، تنظیم لایحه و دفاع در پرونده یاری کنند.