گزارش اصلاحی یکی از مهم‌ترین نهادهای پیش‌بینی‌شده در قانون آیین دادرسی مدنی است که به طرفین دعوا اجازه می‌دهد پیش از صدور حکم و بدون ادامه روند طولانی دادرسی، اختلاف خود را با صلح و سازش پایان دهند. هرگاه خواهان و خوانده در جریان رسیدگی به توافق برسند، قاضی این توافق را به‌صورت رسمی در قالب صورتجلسه‌ای به نام گزارش اصلاحی ثبت می‌کند. صدور این گزارش به معنای ختم رسیدگی بوده و از نظر اعتبار، همانند رأی قطعی دادگاه محسوب می‌شود و قابلیت اعتراض، تجدیدنظر یا فرجام‌خواهی ندارد.

از آنجا که گزارش اصلاحی تنها در برخی دعاوی قابل صدور است و آثار و پیامدهای آن ممکن است با احکام دیگر متفاوت باشد، آشنایی با مفهوم، شرایط و آثار این گزارش اهمیت زیادی دارد. در این مقاله به‌طور کامل بررسی می‌کنیم که گزارش اصلاحی چیست، چه زمانی صادر می‌شود، چه اعتباری دارد، آیا قابل اعتراض است یا خیر و در نهایت نمونه‌ای از گزارش اصلاحی را ارائه خواهیم داد تا شناخت دقیق‌تری از آن پیدا کنید.

گزارش اصلاحی چیست؟

در تمامی دعاوی حقوقی، پایان رسیدگی الزاماً با صدور حکم یا قرار نیست. در برخی مواقع، طرفین دعوا ترجیح می‌دهند اختلاف خود را با سازش و توافق خاتمه دهند. در چنین شرایطی، دادگاه به‌جای صدور رأی، اقدامی انجام می‌دهد که در قانون آیین دادرسی مدنی به آن گزارش اصلاحی گفته می‌شود. در این بخش توضیح می‌دهیم که گزارش اصلاحی دقیقاً چیست و چگونه صادر می‌شود.

گاهی برای حل‌وفصل اختلاف، خواهان و خوانده از بخشی از ادعاهای خود صرف‌نظر کرده و از دادگاه می‌خواهند توافق میان آن‌ها را در قالب یک سند رسمی ثبت کند. قاضی نیز شرایط سازش و مفاد توافق را مطابق آنچه طرفین پذیرفته‌اند، در صورتجلسه رسمی دادگاه درج کرده و سپس این متن به امضای طرفین می‌رسد. نتیجه این اقدام، صدور گزارش اصلاحی است.

اگر سازش در جلسات دادگاه انجام شود، یا اینکه طرفین خارج از دادگاه توافق‌نامه‌ای تنظیم کرده باشند و دادگاه صحت آن را تأیید کند، قاضی رسیدگی را خاتمه داده و گزارش اصلاحی صادر می‌کند. مفاد این گزارش برای طرفین دعوا و قائم‌مقام آن‌ها لازم‌الاتباع است و همانند احکام قطعی دادگاه، قابل اجرا بوده و ضمانت اجرای قانونی دارد.

موارد صدور گزارش اصلاحی

در بخش قبل توضیح دادیم که گزارش اصلاحی چیست و چگونه می‌تواند باعث ختم رسیدگی در دادرسی‌های مدنی شود. اکنون لازم است بدانیم این گزارش در چه مواقعی صادر می‌شود و قانون، چه شرایطی را برای آن پیش‌بینی کرده است. به‌طور کلی، گزارش اصلاحی در دو مقطع پیش از اقامه دعوا و پس از اقامه دعوا قابل صدور است.

۱. صدور گزارش اصلاحی پیش از اقامه دعوا

مطابق ماده ۱۸۶ قانون آیین دادرسی مدنی، خواهان می‌تواند پیش از طرح رسمی دعوا در دادگاه، با ثبت دادخواست از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی، از دادگاه بخواهد که طرف مقابل را برای سازش دعوت کند.
اگر خوانده نیز دعوت را بپذیرد، در جلسه حاضر شود و دو طرف درباره موضوع اختلاف به توافق برسند، قاضی مفاد صلح و سازش را در صورتجلسه تنظیم کرده و به امضای طرفین می‌رساند. در این حالت بدون اینکه پرونده‌ای وارد روند رسیدگی شود، گزارش اصلاحی صادر می‌شود.

۲. صدور گزارش اصلاحی پس از اقامه دعوا

براساس ماده ۱۷۸ قانون آیین دادرسی مدنی، طرفین دعوای حقوقی می‌توانند در هر مرحله از رسیدگی، حتی پس از طرح دعوا، اختلاف خود را از طریق سازش خاتمه دهند.
در این وضعیت، چه در ابتدای دادرسی و چه در میانه یا حتی لحظات پایانی جلسه، هر زمان که طرفین به توافق برسند، قاضی صورتجلسه‌ای با عنوان گزارش اصلاحی تنظیم می‌کند و رسیدگی به پرونده پایان می‌یابد.

نکته مهم اینکه در عمل، صدور گزارش اصلاحی پس از اقامه دعوا بسیار رایج‌تر است؛ زیرا معمولاً طرفین در جریان رسیدگی، پس از بررسی مدارک و دفاعیات، به این نتیجه می‌رسند که سازش بهترین مسیر حل اختلاف است.

شرایط و خصوصیات گزارش اصلاحی

برای اینکه گزارش اصلاحی در روند دادرسی معتبر و قابل اجرا باشد، باید مجموعه‌ای از شرایط قانونی رعایت شود. این شرایط ضمن حفظ حقوق طرفین، از بروز اختلافات بعدی نیز جلوگیری می‌کند. مهم‌ترین ویژگی‌ها و شرایط لازم برای صدور گزارش اصلاحی عبارت‌اند از:

۱. وجود توافق میان طرفین

گزارش اصلاحی تنها زمانی قابل صدور است که طرفین دعوا بر سر موضوع اختلاف به توافق کامل برسند و این توافق را به دادگاه یا شورای حل اختلاف اعلام کنند. همچنین هر دو طرف باید متن سازش را امضا کنند؛ زیرا بدون امضای طرفین، صلح معتبر نخواهد بود.

۲. تنظیم گزارش توسط مقام صلاحیت‌دار

صدور گزارش اصلاحی باید توسط مرجع قانونی انجام شود:

• در شورای حل اختلاف، این گزارش توسط اعضای شورا یا دبیر شورا تنظیم می‌شود.
• در دادگاه‌ها، قاضی پرونده یا مستشاران دادگاه مسئول تنظیم و ثبت گزارش اصلاحی هستند.

۳. برخورداری از اعتبار اجرایی

گزارش اصلاحی پس از امضا و تأیید مرجع قضایی، همانند حکم قطعی دادگاه اعتبار دارد. این یعنی:

• لازم‌الاجراست؛
• نیاز به تشریفات اضافی ندارد؛
• طرفین نمی‌توانند نسبت به آن اعتراض یا تجدیدنظرخواهی کنند.

۴. قانونی بودن موضوع توافق

موضوعی که طرفین بر سر آن سازش می‌کنند باید مشروع و قانونی باشد و برخلاف نظم عمومی یا اخلاق حسنه نباشد.
برای مثال:

• طرفین نمی‌توانند به جای پرداخت بدهی، انجام کار غیرقانونی مثل تحویل مواد مخدر را توافق کنند.
• یا در یک دعوای ضرب و جرح، توافقی مبنی بر مجاز بودن ضرب و جرح دوباره، فاقد اعتبار است.

۵. تأیید نهایی توسط مقام قضایی

گزارش اصلاحی زمانی رسمی و معتبر می‌شود که توسط قاضی یا اعضای شورای حل اختلاف تأیید و ثبت گردد. بدون این تأیید، سازش صورتگرفته ارزش اجرایی نخواهد داشت.

ویژگی‌های گزارش اصلاحی

گزارش اصلاحی یکی از اسناد معتبر در دادرسی مدنی است که از نظر قانونی، آثار مهم و الزام‌آوری به همراه دارد. این گزارش پس از تأیید مرجع صالح، همانند یک رأی قضایی قطعی عمل کرده و برای طرفین دعوا لازم‌الاتباع است. مهم‌ترین ویژگی‌های گزارش اصلاحی عبارت‌اند از:

۱. قطعی و لازم‌الاجرا بودن

گزارش اصلاحی از نظر اجرا، همان جایگاه یک حکم قطعی دادگاه را دارد. در نتیجه:

• طرفین موظف‌اند مفاد آن را اجرا کنند؛

• برای اجرای گزارش اصلاحی باید درخواست صدور اجراییه از مرجع صادرکننده ارائه شود؛

• پس از صدور اجراییه، شرایط اجرا مانند اجرای احکام قضایی دنبال می‌شود.

۲. غیرقابل اعتراض بودن

از آنجا که گزارش اصلاحی نتیجه سازش و توافق طرفین است، اصولاً امکان اعتراض، تجدیدنظرخواهی یا فرجام‌خواهی نسبت به آن وجود ندارد.
با این حال، در موارد استثنایی مانند:

• ادعای تقلب و فریب در تنظیم گزارش،

• وقوع اشتباه مؤثر،

• یا وجود ایراد قانونی در متن سازش،
  ممکن است یکی از طرفین بتواند درخواست ابطال یا بی‌اعتباری گزارش را مطرح کند.

۳. قابلیت ثبت رسمی

اگر گزارش اصلاحی در دادگاه یا شورای حل اختلاف تهیه شود، خودبه‌خود به‌عنوان سند رسمی شناخته می‌شود و همان اعتبار یک رأی قضایی را دارد.
با این وجود، طرفین می‌توانند برای افزایش ضمانت اجرا یا استفاده در سایر امور حقوقی، متن گزارش اصلاحی را در دفاتر اسناد رسمی نیز ثبت کنند. در این صورت، گزارش اصلاحی به‌عنوان سند رسمی ثبت‌شده قابل استناد خواهد بود.

اعتبار گزارش اصلاحی

یکی از مهم‌ترین پرسش‌هایی که در خصوص گزارش اصلاحی مطرح می‌شود، این است که اعتبار قانونی این گزارش چیست و آیا مانند سایر احکام دادگاه قابلیت اجرا دارد یا خیر. قانونگذار در آیین دادرسی مدنی به‌طور صریح به این موضوع پرداخته و اعتبار گزارش اصلاحی را مشخص کرده است.

برای بررسی دقیق‌تر، باید به بخش پایانی ماده ۱۸۴ قانون آیین دادرسی مدنی توجه کرد. در این ماده آمده است:

«دادگاه پس از حصول سازش بین طرفین ... رسیدگی را ختم و مبادرت به صدور گزارش اصلاحی می‌نماید. مفاد سازش‌نامه که طبق مواد فوق تنظیم می‌شود، نسبت به طرفین و وراث و قائم‌مقام قانونی آن‌ها نافذ و معتبر است و مانند احکام دادگاه‌ها به موقع اجرا گذاشته می‌شود؛ چه اینکه مورد سازش مخصوص به دعوای مطروحه بوده یا شامل دعاوی یا امور دیگری باشد.»

مطابق این حکم قانونی، گزارش اصلاحی از نظر اعتبار، هم‌رتبه با احکام قطعی دادگاه است و آثار آن محدود به طرفین نیست، بلکه:

• برای وراث آن‌ها نیز معتبر است؛

• و قائم‌مقام قانونی طرفین نیز ملزم به تبعیت از آن هستند.

به همین دلیل، گزارش اصلاحی همانند یک حکم قطعی قابلیت اجرا دارد و در صورتی که طرف دارای حق در گزارش اصلاحی درخواست کند، دادگاه می‌تواند برای آن اجراییه صادر کرده و مفاد گزارش را در موعد تعیین‌شده به اجرا بگذارد.

به بیان دیگر، گزارش اصلاحی نه‌تنها دارای اعتبار قضایی کامل است، بلکه قانونگذار آن را در ردیف قوی‌ترین اسناد موثق و لازم‌الاجرا قرار داده است.

انواع گزارش اصلاحی

گزارش اصلاحی را می‌توان بر اساس زمان تنظیم و صدور آن به دو نوع اصلی تقسیم کرد. این تقسیم‌بندی کمک می‌کند بدانیم قانون آیین دادرسی مدنی در چه مراحلی امکان صدور گزارش اصلاحی را پیش‌بینی کرده است. انواع گزارش اصلاحی عبارت‌اند از:

۱. گزارش اصلاحی قبل از اقامه دعوا

اگر طرفین پیش از اینکه دعوا را به‌صورت رسمی در دادگاه مطرح کنند، تصمیم بگیرند اختلاف خود را از طریق سازش برطرف کنند، می‌توانند درخواست تنظیم گزارش اصلاحی را ارائه دهند.
در این حالت، با ثبت درخواست سازش و حضور طرفین در جلسه، چنانچه توافق حاصل شود، دادگاه گزارش اصلاحی صادر می‌کند و دیگر نیازی به طرح دعوای حقوقی درباره آن موضوع وجود نخواهد داشت. این نوع گزارش اصلاحی مانع از تشکیل پرونده قضایی و ورود به روند رسیدگی می‌شود.

۲. گزارش اصلاحی بعد از اقامه دعوا

در صورتی که دعوا در دادگاه مطرح شده باشد، طرفین می‌توانند در هر مرحله از دادرسی با صلح و سازش به اختلاف خود پایان دهند.
در چنین شرایطی، قاضی توافق طرفین را در صورتجلسه ثبت کرده و گزارش اصلاحی صادر می‌کند. این گزارش همانند احکام قطعی دادگاه:

• معتبر و لازم‌الاجراست،

• برای طرفین، وراث و قائم‌مقام قانونی آن‌ها نافذ است،

• و امکان اعتراض نسبت به آن وجود ندارد مگر در موارد استثنایی.

گزارش اصلاحی قطعی است یا قابل تجدیدنظر؟

پس از آشنایی با انواع گزارش اصلاحی، اکنون یکی از مهم‌ترین پرسش‌ها این است که آیا گزارش اصلاحی امکان تجدیدنظر دارد یا قطعی محسوب می‌شود؟

پاسخ روشن است: گزارش اصلاحی قطعی و غیرقابل تجدیدنظر است.

دلیل اصلی این موضوع آن است که گزارش اصلاحی بر پایه توافق و سازش طرفین دعوا تنظیم می‌شود. به بیان ساده‌تر، این گزارش نتیجه تصمیم و اراده مشترک طرفین است، نه تصمیم یک‌جانبه قاضی. به همین دلیل قانونگذار آن را قابل اعتراض، تجدیدنظر یا فرجام‌خواهی ندانسته است.

البته باید توجه داشت:

• در موارد استثنایی مانند ادعای تقلب، اکراه، اشتباه اساسی یا وجود ایراد قانونی در متن توافق، ممکن است یکی از طرفین درخواست ابطال یا بی‌اعتباری گزارش اصلاحی را مطرح کند.

• اما در حالت عادی و در نبود ایرادات قانونی، گزارش اصلاحی قطعی است و همانند حکم قطعی دادگاه قابلیت اجرا دارد.

به همین دلیل است که هنگام امضای سازش‌نامه و صدور گزارش اصلاحی، طرفین باید از مفاد توافق و آثار قانونی آن کاملاً آگاه باشند.

گزارش اصلاحی مهریه

یکی از مهم‌ترین زمینه‌هایی که در دعاوی حقوقی و دادرسی مدنی، امکان صدور گزارش اصلاحی وجود دارد، موضوع مهریه است. بر اساس قانون، زنان می‌توانند هر زمان که بخواهند، مهریه خود را از همسر مطالبه کرده و او را به پرداخت آن ملزم کنند.

در روند دادرسی، اگر زن و مرد تمایل داشته باشند، می‌توانند درباره نحوه و میزان پرداخت مهریه، زمان‌بندی اقساط و شرایط پرداخت با یکدیگر توافق کنند. پس از توافق، می‌توانند از قاضی پرونده بخواهند که این سازش را در قالب گزارش اصلاحی مهریه ثبت و تأیید کند.

گزارش اصلاحی مهریه دارای ویژگی‌های زیر است:

• اعتبار قانونی کامل: گزارش اصلاحی مهریه مانند هر حکم قطعی دادگاه معتبر و لازم‌الاجراست.

• قابلیت اجرا: مرد ملزم به اجرای مفاد توافق است و در صورت نیاز، زن می‌تواند درخواست صدور اجراییه نماید.

• نافذ نسبت به وراث: در صورت فوت زن، وراث او نیز می‌توانند بر اساس گزارش اصلاحی صادر شده، پیگیری مطالبات مهریه را ادامه دهند.

در ادامه مقاله، یک نمونه گزارش اصلاحی مهریه صادره از دادگاه ارائه خواهد شد تا خوانندگان با شکل و محتوای رسمی آن بیشتر آشنا شوند.

کلام آخر

گزارش اصلاحی یکی از ابزارهای مهم قانونی در دادرسی مدنی است که به طرفین دعوا اجازه می‌دهد اختلافات خود را از طریق سازش و توافق پایان دهند و بدون نیاز به صدور حکم یا ادامه طولانی روند دادرسی، پرونده را خاتمه دهند. این گزارش پس از تأیید مرجع قضایی یا شورای حل اختلاف، قطعی، لازم‌الاجرا و غیرقابل تجدیدنظر محسوب می‌شود و برای طرفین، وراث و قائم‌مقامان قانونی آن‌ها نافذ است.

در این مقاله، با جزئیات زیر آشنا شدیم:

• تعریف و مفهوم گزارش اصلاحی و تفاوت آن با حکم دادگاه.

• موارد صدور گزارش اصلاحی، چه پیش از اقامه دعوا و چه پس از آن.

• شرایط و ویژگی‌ها از جمله توافق طرفین، قانونی بودن موضوع، تأیید مرجع قضایی و اعتبار اجرایی.

• انواع گزارش اصلاحی بر اساس زمان صدور و مرحله رسیدگی.

• اعتبار قانونی و قابلیت اجرا، که نشان می‌دهد گزارش اصلاحی همانند حکم قطعی دادگاه عمل می‌کند.

• نمونه کاربرد آن در دعاوی مهریه و آثار آن برای طرفین و وراث.

در نهایت، گزارش اصلاحی ابزاری است که علاوه بر کاهش طول دادرسی، موجب حفظ حقوق طرفین و اجرای سریع‌تر توافقات قانونی می‌شود. آشنایی با مقررات و شرایط صدور آن، می‌تواند راهنمایی ارزشمند برای افرادی باشد که به دنبال حل و فصل اختلافات حقوقی خود به‌صورت سازش‌آمیز هستند.